1. Adagüesca-Chuana Coscojuela

ALQUEZRA Y SEMONTANO DE BALBASTRO DE RO 19 TA RO 23 D´ABRIL DE 1.984
En ista Semanada Santa quieren conoxer l´aragonés semontanero, a billa d´Alquezra y atras poblazions de ro Semontano de Balbastro. A nobedá ye que ban a enguerar una tianda de cambaña que s´han mercau fa bien poqued.

Güei, chuebes 19 d´Abril de 1984, [...]

2. Armita d’o Trebiño-Chuana Coscojuela

Ban a petenar kilometro y meyo pa besitar l´armita d´a Nuestra Siñora d´o Trebiño, romanica-gotica d´o sieglo XIII, anque a tradizión iz que se costruyó antis d´a plegada de ros moros en España.

En o salidor de ro lugar beyen a un ortolano en plena faina y charran un poqué con él. Como l´izen bella cosa [...]

3. Raiquero

Marchan dimpués aboniquer enta ro lugar de Raiquero, que s´alcuentra a 4 kms., alto u bacho.
Raiquero (d´a radiz zelta “rica”: sulco, regallo, puesto con agundanzia de barranguizos; u de ro latín “rad-icarium”: puesto con agundanzia de radigons) ye un lugar de 2 barios: Os Meleses y Mierlas, plantificau a 636 mts. d´altaria en o bachán [...]

4. Alquezra-Leyenda

A sensazión que tienen en azercar-sen t´Alquezra ye que paez machestuosa, engradonata y d´una color buralenca.

Alquezra (en arabe “Al-Qsar” -alcázar,”a fortaleza”-) ye una billa situgata a 5O kms. ent´o Noreste de Güesca, en o Semontano de Balbastro, a 66O mts. d´altaria y chunto a ro Bero. Tien bels 3OO abitadors, alto u bacho, que biben [...]

5. Pedro Arnal Cavero

O presonache más remarcable de ra istoria rezién d´Alquezra ye estau Pedro Arnal Cavero (Bellver de Cinca,Güesca; 12-O3-1885 – Zirigoza; 27-O4-1962); se teneba por alquezrano por aber-se-ne criau astí, pos o pai suyo yera de maistro en a poblazión.

Pedro Arnal, pedagogo y escritor, gosaba albertir: “Corrige, reprende; pero después acaricia”. Recorrió amplamén l´Alto Aragón y [...]

6. Tienda de cambaña. Castiello

Migalánchel Pérez y Migalánchel Martín, escurren rechirar un puesto pa plantar a tianda de cambaña. No les se da mal, pos alcuentran ascape en l´entrador d´Alquezra una aira, ideyal -a´l paizer- p´adormir as dos nueys siguiens. En primeras ra plantan y dimpués -antis que no bienga ra escuriza- zenan. Tienen delera con a nobedá de [...]

7. San Pelegrín

De tardis enfilan cara ta San Pelegrín, un lugarón que quedó albandonau a prenzipios de ros años 7O. As zagueras casas abitadas estúbon casa Grasa y casa Zebollero.

San Pelegrín (antrotoponimo latín “Peregrinus”, a´l paizer bínon de Franzia), s´alcuentra en un altero de ras estremeras orientals de ra Siarra Sebil, a bels 4 kms d´Alquezra. Cal [...]

8. Prelogo d’o Libro “Acordanzas de San Pelegrín”

PAROLAS DE DEBÁN
Sereba por as Nabidaz de 1987 cuan l’amigo Armando Otero ba y m’amanix un diya con a siguién dizienda: “Conoxco un quinquilaire que tiene l’almadazén astí amán y m’ha fablato d’un siñor semontanero que li’n furne de cartons asobén y li rezenta de contino mazadas y sonatas de ro lugar d’er”.
Á demandas nuestras [...]

9. Frases y Ditos d´o Libro. Romanze de Marichuana

D’iste libro han trigato unas frases, ditos y atra bersión d’o Romanze de Marichuana.

A continazión transcriben lo que dize Pascual Grasa cuan s’en ba d’a suya casa y albandona o lugar ta cutio:
Y con a mesma llabe santigüé ra puerta:

“Padre, Hijo y Espritu Santo. Amén.
Adiós, casa querida que m’has criau.
Con qué pena de mí [...]

10. Alquezra. Vicente Blasco-Coplas

Güei, sabado 21 d´abril de 1984, se debantan discansaus y contentos d´aber adormiu toda ra nuey; replegan a tianda de cambaña y pasan o maitino n´a billa. En Alquezra preguntan por a barián local de l´aragonés y con qui se podreba fablar. Les comentan que se´n ye dexando d´emplegar, y les aconsellan que charren con [...]

11. Vicente Blasco-Coplas de Picadillo y d’Aragón

De Picadillo
“A cualquiá ferás creer
que no t’han tocado o pelo
y has estado más tocada
qu’o botico d’o brazuelo”.

“Ra primer bez que te bié
de o momento m’espanté
tienes o mesmo retrato
que o tozino que maté”.

“A ra muller la comparo
lo mesmo que a un jamón
o poco que tiene güeno
allá enzima d’o garrón”.

“A muller debe ser poca [...]

12. Vicente Blasco-Nombres Casas-Más Coplas

Tamién les dize D. Vicente bels nombres de casa alquezranas que de contino rilazionan:
O Tintorero, O Jabonero, Birlas, Chapa, Carpi, Castillazo, La Plana, Marzelo, Frechín, Oliber, Andreu, Batalla, Chenaro, O Furo, Farandólas, Cuello, Fabián, Sarrato, Martín-Chuan, Ayerbe, Pardina, O Medíco, Prin, Colasamochas, Gabarre, Labez, Urenas, Billacampa, Larrosa, O Zestero, Antolino, Espartero, Latre, Zintas, El Rei, [...]

13. Güera

Se dispiden con afeuto de siñó Vicente y dimpués de chentar pretan a marchar por a carretera os 5 kms. que les deseparan de ro lugar de Güera. Por o camín s´escunzan a un pastor con o suyo ganau; aprobeitan pa discansar y fer a charradica con iste siñor qu´emplega o bocable “YE” y güenacosa [...]

14. Salas Altas. Mauro Sanagustín

Salas Altas ( de “sala”, antis más “casa”) ye a 62 kms. ta l´Este de Güesca capetal y a 513 mts. d´altaria. Tien, si fa u no fa, 5OO abitadors. I son remarcables as portaladas de ras casas Mur, Pueo, Gil, Aflor, Mozás y Mateu, y ra ilesia parroquial de ro sieglo XVI.

 
A ros de [...]

15. Salas Altas. Toponimia Menor

Salas Altas ye un lugar muito majizo, ro cualo que le fan bels afotos, denantes de marchar-sen se pasan por a tabierna y fan a charradeta con l´amo; astí beyen escrita en una parete una frase u consina de ra C.N.T. qu´iste siñor eba bisto en Franzia dimpués de ra Guerra Zebil. A Migalánchel Pérez, [...]

16. Salas Bachas. Burzéa. Crexenzán

Salas Bachas ye un lugar plantificau en planera a 6O kms. ta l´Este de Güesca capetal y a 46O mts. d´altaria. Tien 25O abitadors, alto u bacho. En tó iste terreno se culle zerial, olibas, almendras y, más que más , ugas. I son risaltables casa Olibera de ro sieglo XVII y ra ilesia parroquial [...]

17. Balbastro

Balbastro (antrotoponimo latín “Barbatius”, u bien de ro territorio “Barbotanum”; antis más se clamaba “Midyar”) ye una ziudá plantificada en as marguins de ro Bero y capetal d´a redolada de ro Semontano Balbastrero, s´alcuentra a 51 kms. de Güesca y a 341 mts. d´altaria. Tien 14.OOO abitadors. Se ganan o coscurro con as mercadurías, l´agricultura [...]

18. Güesca

En Güesca se zelebra o Diya d´Aragón, más que más, en l´armita de San Chorche (d´o sieglo XVI). Por ixo deziden d´amanar-se-ie y chentar en a pineta d´o Tozal de San Chorche, do se i fan tamién diferiens autibidaz festeras. De tó lo que i beyen , lo que más les cuaca ye l´atuazión d´o [...]

19. Adagüesca 2007 (Libro Adagüesca)

L´año 2.OO7 o Conzello d´Adagüesca edita o libro “Adagüesca”, os autors d´o cualo Alastrué Lacambra, María Dolores; Albajar Alastrué, Mª José; Albajar Albajar Mª Jesús; Cortés Ballabriga, Pilar; Guillamón Matosas, Conchita y Pardo Mostalac, Mª Rosa; i fan un sobregüén treballo de rechira istorica y replega d´a cultura y etnografía d´a localidá.

Mentatas en iste [...]

20. Adagüesca 2007 (Libro Adagüesca) Y II

Nomes de carreras y de casas:

Carrera d’o Saco (nombres de casas): L’Ángel-Marcelino, Mesplé-Mesonero, Gregoriano-Lardiés, Zamora, Morrano, Campasolo-Antonio, Bolero, Fumanal, Gistau, Tijeras, Carreras, Malo.

Carrera Nueba (nomes de casas): Tacones, Rámiz, Casereta, Uesca, Macaco, Basilio, Labata, Subías, Feliziano –Pardina de arriba- Marzelino,

Carrera d’o Portal (nomes de casas): O Ferrero, Alonso-Marcelina-Tejero, Cabero, Francho Zamora-Bescós, [...]

21. Adagüesca 2.OO8 (Chesús de Mostolay)

O 22 de Marzo de ro 2.OO8 Chesús de Mostolay -güen amigo de ros Zerrigüeltaires- escritor, etnografo y tradutor ta l´aragonés, prisentó en o lugar d´él, Adagüesca -con esitaz de compleganza de chen- o suyo zaguer libro “Vicente Tobeña y Barba. Un ilustrado aragonés”, editau por Gara d´Edizions. Seguntes i rezenta Mostolay, Tobeña estió una [...]

22. Rilazión Bibliografica.- Alquezra

- ALASTRUÉ LACAMBRA, Mª Dolores; ALBAJAR ALASTRUÉ, Mª José; ALBAJAR ALBAJAR, Mª Jesús; CORTÉS BALLABRIGA, Pilar; GUILLAMÓN MATOSAS, Conchita; PARDO MOSTALAC, Mª Rosa: Adahuesca. Edita Ayuntamiento de Adahuesca. Coordina Centro de Educación Adultos “Somontano” de Barbastro, 2007 Huesca.
- ANDOLZ CANELA, Rafael: Más humor aragonés. Mira Editores, S.A., Zaragoza, 1996.
- ARAGON COMARCA A COMARCA: Edita Prensa [...]